Vervoerstelsel in Soogdiere — Graad 10 Lewenswetenskappe

'n Dubbele, geslote sirkulasiestelsel

Soogdiere het 'n dubbele sirkulasiestelsel — bloed gaan twee keer deur die hart in elke volledige omloop — en 'n geslote stelsel, wat beteken bloed bly altyd binne bloedvate. Die twee stelsels is:

Stelsel	Pad
Pulmonale sirkulasie	Hart → longe (om suurstof op te neem) → terug na hart
Sistemiese sirkulasie	Hart → res van die liggaam (om suurstof af te lewer) → terug na hart

Bloedvate

Slagare — vervoer bloed weg van die hart; dik, gespierde wande om hoë druk te weerstaan.
Are — vervoer bloed terug na die hart; dunner wande, met kleppe om terugvloei te voorkom (aangesien die druk laer is).
Haarvate — piepklein vate, een sel dik, waar die uitruiling van suurstof, voedingstowwe, en afval met liggaamsweefsels plaasvind.

Die hartsiklus

Elke hartklop is een hartsiklus — die hart se kamers trek saam en ontspan in 'n gekoördineerde volgorde om bloed in die regte rigting te pomp. Jou harttempo (pols) is die aantal van hierdie siklusse per minuut, beheer deur interne meganismes wat op die liggaam se behoeftes reageer (bv. wat tydens oefening styg).

Gedeoksigeneerde bloed (laag in suurstof) keer na die hart terug en word na die longe gepomp. Geoksigeneerde bloed (ryk aan suurstof) keer van die longe terug en word na die res van die liggaam uitgepomp.

Die limfstelsel

Langs die bloedstelsel loop die limfstelsel, wat oortollige vloeistof van liggaamsweefsels dreineer en dit na die bloedstroom terugvoer, en ook 'n rol in die immuunstelsel speel.

Hart- en sirkulasieversteurings

Probleme met die hart en sirkulasiestelsel sluit hoë en lae bloeddruk, en hartaanvalle in. Algemene behandelings sluit stente, omleidingschirurgie, pasaangeërs, klepvervangings, en (in ernstige gevalle) hartoorplantings in.

Hart- en Sirkulasiebekyker

Kyk hoe geoksigeneerde (rooi) en gedeoksigeneerde (blou) bloed deur die pulmonale en sistemiese stelsels vloei. Verstel die harttempo om die effek op vloeispoed te sien.

Voorspel eers: As die harttempo verdubbel, wat gebeur met hoe vinnig bloed deur elke kringloop vloei? Toets dit dan: Verander die harttempo en kyk na die vloei in die pulmonale en sistemiese kringlope.

Dubbelsirkulasie

Harttempo: 70 spm

Geoksigeneerde bloed Gedeoksigeneerde bloed

Beantwoord in jou oefeningboek.

Vraag 1 · (2 punte)

Verduidelik wat met 'n "dubbele, geslote" sirkulasiestelsel bedoel word.

Vraag 2 · (4 punte)

Beskryf die pad van bloed in die pulmonale stelsel en die sistemiese stelsel.

Vraag 3 · (6 punte)

Voltooi 'n tabel wat slagare, are, en haarvate vergelyk in terme van wanddikte, teenwoordigheid van kleppe, en funksie.

Vraag 4 · (2 punte)

Definieer "hartsiklus" en verduidelik wat harttempo (pols) meet.

Vraag 5 · (3 punte)

Noem DRIE behandelings vir hart- en sirkulasieversteurings.

Vraag 6 · (6 punte)

'n Leerder meet sy/haar pols deur die aantal klope te tel wat oor 'n 15-sekonde-periode gevoel word, beide in rus en onmiddellik na 2 minute se toutrek:

Toestand	Klope getel in 15 s
Rus	18
Onmiddellik na oefening	42

(a) Bereken die leerder se harttempo, in slae per minuut (spm), vir elke toestand. Wys jou berekeninge. (2)
(b) Bereken die persentasietoename in harttempo vanaf rus tot onmiddellik na oefening. Wys jou berekeninge. (2)
(c) Verduidelik, deur gebruik te maak van die konsep van die liggaam se suurstofvraag, waarom harttempo tydens oefening toeneem. (2)