Gasuitruiling — Graad 11 Lewenswetenskappe

Sellulêre respirasie, asemhaling, en gasuitruiling — nie dieselfde ding nie

Term	Betekenis
Sellulêre respirasie	Die chemiese proses binne selle wat energie uit kos vrystel
Asemhaling (ventilasie)	Die fisiese beweging van lug in en uit die longe
Gasuitruiling	Die diffusie van suurstof en koolstofdioksied tussen 'n organisme en sy omgewing

Wat maak 'n goeie gasuitruilingsoppervlak?

Groot oppervlakarea — maksimeer die area beskikbaar vir diffusie.
Dun — kort diffusieafstand vir gasse om te deurkruis.
Vogtig — gasse moet oplos voordat hulle oor 'n membraan kan diffundeer.
Goed geventileer — handhaaf 'n steil konsentrasiegradiënt.
Verbind aan 'n vervoerstelsel — vervoer gasse vinnig na en van die res van die liggaam.

'n Eenvoudige organisme soos 'n platwurm (Planaria) het 'n groot oppervlakarea relatief tot sy volume, sodat gasse direk oor sy hele liggaamsoppervlak kan diffundeer — geen spesiale gasuitruilingsorgaan is nodig nie. Groter, meer komplekse organismes benodig toegewyde gasuitruilingsorgane om te vergoed vir hul kleiner oppervlakarea-tot-volume-verhouding.

Verskillende organismes, verskillende oplossings

Verken hoe soogdiere, beenvis, insekte, erdwurms, en tweesaadlobbige plante elkeen aan hul gasuitruilingsbehoeftes voldoen in die Verken-oortjie.

Waarom groot diere longe nodig het

Laat die liggaam groei en kyk wat gebeur met sy oppervlak, sy volume en die suurstof wat sy selle bereik.

Voorspel eers: 'n Platwurm asem deur sy vel. Waarom kan 'n groot dier nie gasse deur sy vel alleen uitruil nie? Toets dit dan: Maak die ronde liggaam groter en kyk na die O₂ in sy middel. Probeer dan die plat liggaam en die liggaam met longe.

Gasuitruiling by Organismes

Klik op elke organisme om te sien hoe dit gasse met sy omgewing uitruil.

Beantwoord in jou oefeningboek.

Vraag 1 · (3 punte)

Onderskei tussen sellulêre respirasie, asemhaling, en gasuitruiling.

Vraag 2 · (5 punte)

Lys VYF vereistes van 'n doeltreffende gasuitruilingsorgaan.

Vraag 3 · (2 punte)

Verduidelik waarom 'n platwurm (Planaria) nie 'n spesiale gasuitruilingsorgaan nodig het nie.

Vraag 4 · (4 punte)

Noem die gasuitruilingstrukture wat deur 'n beenvis en 'n insek gebruik word, en beskryf elkeen kortliks.

Vraag 5 · (2 punte)

Noem die strukture in 'n blaar waardeur 'n plant gasse uitruil.

Vraag 6 · (6 punte)

Die tabel hieronder gee die oppervlakarea en volume van drie kubusvormige model-organismes van toenemende grootte:

Kubus sylengte (mm)	Oppervlakarea (mm²)	Volume (mm³)
1	6	1
5	150	125
10	600	1000

(a) Bereken die oppervlakarea-tot-volume (OA:V) verhouding vir elke kubus (oppervlakarea ÷ volume). Wys jou berekeninge. (3 punte)
(b) Rangskik die drie kubusse van GROOTSTE na KLEINSTE OA:V-verhouding. (1 punt)
(c) Gebruik jou antwoorde om te verduidelik waarom klein organismes op diffusie oor hul liggaamsoppervlak kan staatmaak vir gasuitruiling, terwyl groter organismes 'n gespesialiseerde gasuitruilingsorgaan benodig. (2 punte)