Respirasie — Graad 11 Lewenswetenskappe

Energie uit voedsel vrystel

Sellulêre respirasie is die proses wat die chemiese energie wat in voedsel (glukose) gestoor is, vrystel sodat selle dit kan gebruik. Koolstofdioksied word deur alle lewende organismes as 'n afvalproduk tydens respirasie geproduseer.

Aërobiese respirasie

Aërobiese respirasie het suurstof nodig en vind in twee stadiums plaas: glikolise (in die sitoplasma) gevolg deur die Krebs-siklus en oksidatiewe fosforilering (in die mitochondria). Dit is baie doeltreffender as anaërobiese respirasie, en stel baie meer energie per glukosemolekule vry.

glukose + suurstof → koolstofdioksied + water + energie (groot hoeveelheid)

Anaërobiese respirasie

Wanneer die liggaam nie vinnig genoeg suurstof kan voorsien nie — soos tydens intensiewe oefening — skakel spierselle oor na anaërobiese respirasie, en produseer in plaas daarvan melksuur. Dit stel energie baie vinniger vry, maar veel minder doeltreffend, en die opbou van melksuur dra by tot spiervermoeidheid.

glukose → melksuur + energie (klein hoeveelheid)

	Aërobies	Anaërobies
Suurstof nodig?	Ja	Nee
Produk	Koolstofdioksied + water	Melksuur
Energie vrygestel	Groot hoeveelheid	Klein hoeveelheid

Anaërobiese respirasie deur gis (fermentasie) word industrieel gebruik in bierbrouery en broodbakkery.

Oefening- en Respirasiesimulator

Verhoog die oefenintensiteit en kyk hoe die liggaam van aërobiese na anaërobiese respirasie oorskakel namate suurstofaanvraag die voorraad oortref.

Voorspel eers: Op watter punt tydens oefening sal die spiere op anaërobiese respirasie begin staatmaak? Toets dit dan: Verhoog die oefenintensiteit en kyk hoe die energiebron verander.

Spiersel se energiebron

Oefenintensiteit Rustend

AËROBIES

Volop suurstof beskikbaar — spiere respireer aërobies, en stel energie doeltreffend vry.

Beantwoord in jou oefenboek.

Vraag 1 · (2 punte)

Definieer sellulêre respirasie.

Vraag 2 · (2 punte)

Noem die twee plekke in 'n sel waar aërobiese respirasie plaasvind.

Vraag 3 · (4 punte)

Vergelyk aërobiese en anaërobiese respirasie in terme van suurstofbehoefte, gevormde produk, en relatiewe energie vrygestel.

Vraag 4 · (3 punte)

Verduidelik waarom spiere tydens intensiewe oefening melksuur produseer, en hoe dit met spiervermoeidheid verband hou.

Vraag 5 · (2 punte)

Gee EEN industriële gebruik van anaërobiese respirasie (fermentasie) deur gis.

Vraag 6 · (6 punte)

Twee leerders, A en B, het dieselfde veeleisende oefening gedoen. Hul polsslag is toe elke minuut tydens herstel aangeteken:

Tyd na oefening gestop het (min)	Leerder A polsslag (spm)	Leerder B polsslag (spm)
0	160	165
1	140	150
2	120	138
3	100	128
4	85	120
5	72	112

(a) Bereken die totale afname in polsslag, van 0 tot 5 minute, vir elke leerder. (2 punte)
(b) Bereken elke leerder se gemiddelde hersteltempo (afname in spm per minuut) oor hierdie 5-minuut-periode. Wys al jou berekeninge. (2 punte)
(c) Gebaseer op die data, watter leerder is waarskynlik fisiek fikser? Verduidelik jou antwoord. (2 punte)