Die nege homoloë reekse
| Reeks | Funksionele groep | Naamuitgang / voorvoegsel | Voorbeeld |
|---|
| Alkane | net C–C-enkelbindings | -aan | propaan |
| Alkene | C=C-dubbelbinding | -een | but-1-een |
| Alkyne | C≡C-trippelbinding | -yn | propyn |
| Haloalkane | –X (F, Cl, Br, I) | fluoro-, chloro-, bromo-, jodo- | 2-chloropropaan |
| Alkohole | –OH (hidroksiel) | -ol | etanol |
| Aldehiede | –CHO (formiel, aan die einde van die ketting) | -al | propanal |
| Ketone | C=O binne die ketting (karboniel) | -oon | propanoon |
| Karboksielsure | –COOH (karboksiel) | -oësuur | etanoësuur |
| Esters | –COO– tussen twee kettings | alkielalkanoaat | metieletanoaat |
Kettingvoorvoegsels: met (1), et (2), prop (3), but (4), pent (5), heks (6), hept (7), okt (8).
Benoeming in vyf stappe
- Vind die langste aaneenlopende koolstofketting wat die funksionele groep bevat. Dit gee die stam.
- Nommer die ketting vanaf die kant wat die funksionele groep die laagste nommer gee. (Vir alkane en haloalkane kry die substituente die laagste nommers.)
- Benoem die vertakkings (metiel, etiel) en halogene met hul posisienommers.
- Lys substituente in alfabetiese volgorde; gebruik di-, tri-, tetra- vir herhalings (hierdie voorvoegsels word geïgnoreer wanneer alfabeties gerangskik word).
- Leestekens: kommas tussen nommers, koppeltekens tussen nommers en letters, geen spasies nie (behalwe by sure en esters).
✏️ Uitgewerkte voorbeelde
1CH₃CH(CH₃)CH(CH₃)CH₃ — langste ketting 4 C, metielgroepe op C2 en C3: 2,3-dimetielbutaan.
2CH₃CH=CHCH(CH₃)CH₃ — 5 C-ketting met die dubbelbinding; nommer van links sodat C=C by C2 begin; metiel op C4: 4-metielpent-2-een.
3CH₃CHBrCH(CH₃)CH₃ — 4 C-ketting; Br op C2, metiel op C3; bromo kom alfabeties voor metiel: 2-bromo-3-metielbutaan.
4CH₃CH(CH₃)CH₂OH — 3 C-ketting wat die C met die OH bevat; nommer vanaf die OH-kant: 2-metielpropan-1-ol.
Esters benoem
’n Ester vorm wanneer ’n alkohol met ’n karboksielsuur reageer (esterifikasie, gekataliseer deur gekonsentreerde H₂SO₄). Die naam het twee dele: die alkielgroep van die alkohol eerste, dan die alkanoaat van die suur.
✏️ Uitgewerkte voorbeeld
1Propan-1-ol + etanoësuur → propieletanoaat + water.
2Lees ’n formule: in CH₃COOCH₂CH₃ behoort die C=O-koolstof aan die suurdeel (2 C → etanoaat) en die ketting op die enkelgebonde O kom van die alkohol (2 C → etiel): etieletanoaat.
Struktuurisomere
Struktuurisomere is organiese molekule met dieselfde molekulêre formule maar verskillende struktuurformules.
- Kettingisomere: dieselfde funksionele groep, verskillende koolstofketting (butaan en 2-metielpropaan, C₄H₁₀).
- Posisie-isomere: dieselfde ketting en funksionele groep, groep in ’n ander posisie (propan-1-ol en propan-2-ol).
- Funksionele isomere: verskillende funksionele groepe — aldehiede en ketone (propanal en propanoon, C₃H₆O); karboksielsure en esters (propanoësuur en metieletanoaat, C₃H₆O₂).
Algemene puntverliese: ’n ketting kies wat die funksionele groep mis; van die verkeerde kant af nommer; waterstofatome op ’n struktuurformule vergeet; “2-metiel-butaan” of “2,3 dimetielbutaan” skryf.