Slaan oor na inhoud
Graad 12 · Genetika · Bykomende les

Dihibriede kruisings, stambome en bloedgroepe

Werk gamete en verhoudings vir twee gene gelyktydig uit, lees ’n stamboom om te besluit hoe ’n steuring oorgeërf word, en los bloedgroepprobleme met veelvuldige allele op.

Dihibriede kruisings

’n Dihibriede kruising volg twee gene gelyktydig. Mendel se wet van onafhanklike sortering sê dat die allele van verskillende gene onafhanklik van mekaar skei wanneer gamete vorm (vir gene op verskillende chromosome).

By ertjies is ronde sade (R) dominant oor gerimpelde sade (r), en geel sade (Y) oor groen sade (y). ’n Plant wat RrYy is, maak vier soorte gamete in gelyke getalle: RY, Ry, rY, ry.

✏️ Uitgewerkte voorbeeld: RrYy × RrYy
1Gamete van elke ouer: RY, Ry, rY, ry. Teken ’n 4 × 4-Punnettvierkant (16 blokkies).
2Tel fenotipes: 9 rond geel, 3 rond groen, 3 gerimpeld geel, 1 gerimpeld groen.
3Fenotipiese verhouding 9 : 3 : 3 : 1.

’n Toetskruising kruis ’n individu met die dominante fenotipe met ’n homosigoot resessiewe individu (rryy). As die nageslag in ’n 1 : 1 : 1 : 1-verhouding voorkom, was die ouer RrYy.

Stamboomontleding

’n Stamboom gebruik vierkante vir mans en sirkels vir vroue; geskakeerde simbole is aangetaste individue; ’n horisontale lyn verbind ouers; vertikale lyne lei na kinders.

PatroonLeidrade in die stamboom
Outosomaal resessiefTwee onaangetaste ouers kan ’n aangetaste kind hê; die eienskap kan generasies oorslaan; mans en vroue ewe veel aangetas
Outosomaal dominantElke aangetaste persoon het ten minste een aangetaste ouer; slaan nie generasies oor nie; twee aangetaste ouers kan ’n onaangetaste kind hê
X-gekoppeld resessiefMeestal mans aangetas; ’n aangetaste vader gee die allel aan al sy dogters (draers) maar aan geen seuns nie
✏️ Uitgewerkte voorbeeld
1Twee onaangetaste ouers het ’n aangetaste dogter.
2Die allel moet resessief wees, en albei ouers is draers (Aa); die dogter is aa.
3Dit kan nie X-gekoppeld resessief wees nie, want dan moes die vader aangetas wees (XaY) sodat sy dogter XaXa kan wees.

Bloedgroepe: veelvuldige allele

Die ABO-bloedgroepgeen het drie allele: IA en IB is kodominant, en albei is dominant oor i.

BloedgroepMoontlike genotipes
AIAIA of IAi
BIBIB of IBi
ABIAIB
Oii
✏️ Uitgewerkte voorbeeld
1’n Man met bloedgroep A (IAi) en ’n vrou met bloedgroep B (IBi) het kinders.
2Nageslag: IAIB (AB), IAi (A), IBi (B), ii (O) — elk met ’n waarskynlikheid van ¼.
Vaderskapvrae: bloedgroepe kan ’n man as vader uitsluit, maar kan nie bewys dat hy die vader is nie. DNS-profilering is daarvoor nodig.
0/8
Gaan die verduidelikings hierbo na.
Antwoord in jou oefeningboek en maak dan elke memorandum oop om jou werk na te sien.
Vraag 1 · (2 punte)
Gee al die moontlike gamete van ’n plant met genotipe TtRr.
Wys memorandum
TR ✓, Tr, tR, tr ✓ (al vier nodig vir 2 punte; twee of drie korrek kry 1).
Vraag 2 · (6 punte)
By marmotte is swart pels (B) dominant oor wit pels (b), en kort hare (S) dominant oor lang hare (s). Twee marmotte wat vir albei gene heterosigoot is, word gekruis. Toon die kruising en gee die fenotipiese verhouding van die nageslag.
Wys memorandum
P1-fenotipes: swart kort × swart kort; genotipes BbSs × BbSs ✓
Meiose — gamete: BS, Bs, bS, bs van elke ouer ✓
Bevrugting — korrekte 4 × 4-Punnettvierkant ✓✓
F1-fenotipiese verhouding: 9 swart kort : 3 swart lank : 3 wit kort : 1 wit lank ✓
P1/F1- en meiose/bevrugting-byskrifte gewys ✓
Vraag 3 · (4 punte)
In ’n stamboom het twee onaangetaste ouers ’n aangetaste seun en ’n onaangetaste dogter. (a) Is die toestand dominant of resessief? Verduidelik. (b) Gee die genotipes van die ouers en die aangetaste seun (gebruik A en a), as dit outosomaal is.
Wys memorandum
(a) Resessief ✓: onaangetaste ouers het ’n aangetaste kind gehad, dus dra albei ’n verborge resessiewe allel ✓.
(b) Ouers Aa en Aa ✓; aangetaste seun aa ✓.
Vraag 4 · (4 punte)
’n Moeder het bloedgroep O en haar kind het bloedgroep A. Twee mans beweer hulle is die vader: man 1 het bloedgroep B, man 2 het bloedgroep AB. Watter man kan die vader wees? Verduidelik.
Wys memorandum
Moeder ii, dus het die kind i van haar en IA van die vader ontvang; die kind is IAi ✓. Die vader moet IA dra ✓. Man 1 (groep B: IBIB of IBi) kan nie IA gee nie ✓. Man 2 (IAIB) kan die vader wees ✓.