Hoe die opstel nagesien word
Die DBE-Lewenswetenskappe-vraestelle eindig met ’n opstel van 20 punte: 17 vir inhoud en 3 vir sintese.
| Sintesepunt | Wat dit beteken |
|---|
| Relevansie (R) | Al die inligting gaan oor die vraag; niks irrelevants is ingesluit nie. |
| Logiese volgorde (L) | Idees is in ’n logiese volgorde — vir ’n proses, in die volgorde waarin die stappe gebeur. |
| Omvattend (O) | Alle dele van die vraag is beantwoord, met genoeg korrekte feite in elke deel. |
- Inhoudspunte word gegee vir korrekte biologiese feite, een punt per feit (tot die maksimum vir elke deel).
- Skryf in volsinne en paragrawe — geen tabelle, vloeidiagramme of sketse nie (hierdie verdien geen punte in die opstel nie).
- Die meeste opstelle het twee of drie dele, bv. “Beskryf meiose I en verduidelik hoe dit tot genetiese variasie lei.”
Beplanning in vyf minute
- Onderstreep die opdragwoorde (beskryf, verduidelik, vergelyk) en nommer die dele van die vraag.
- Dinkskrum feite vir elke deel — mik vir meer feite as die beskikbare punte (ongeveer 10 vir ’n deel van 8 punte).
- Orden hulle logies: ’n proses van begin tot einde; ’n struktuur van buite na binne.
- Skryf een paragraaf per deel, met die sleutelterme. Geen inleiding of slot is nodig nie.
- Kontroleer dat elke deel beantwoord is (vir die O-punt).
✏️ Voorbeeldplan: “Beskryf hoe die oor ewewig handhaaf en verduidelik hoe die liggaam op ’n daling in bloedglukose reageer.”
1Deel 1 — ewewig (~8 feite): halfsirkelvormige kanale teen regte hoeke; bevat endolimf; cristae by die basis (ampulla); kopbeweging beweeg endolimf, wat die kupula/haarselle buig; maculae in die utrikulus en sakkulus bespeur kopposisie (swaartekrag); impulse gaan via die gehoorsenuwee na die serebellum; serebellum koördineer spiere om ewewig te herstel.
2Deel 2 — glukose (~9 feite): lae bloedglukose word deur die pankreas (eilande van Langerhans) bespeur; α-selle skei glukagon af; deur die bloed na die lewer vervoer; glikogeen word na glukose omgeskakel; glukose word in die bloed vrygestel; bloedglukose styg tot normaal; negatiewe terugvoer skakel glukagonafskeiding af.
Bronvrae
Veral IEB-vraestelle gee lang uittreksels, gevallestudies, tabelle en grafieke, en vra jou dan om die bron en jou eie kennis te gebruik. DBE-vraestelle doen dieselfde in korter vrae.
- Lees eers die vraag, dan die bron, sodat jy weet waarna om te soek.
- “Volgens die uittreksel …” — antwoord net uit die bron; haal die relevante reël aan of parafraseer dit.
- “Gebruik jou eie kennis …” — bring teorie in wat die bron nie gee nie (bv. die meganisme van natuurlike seleksie).
- “Evalueer” / “Bespreek” — gee punte vir en teen, dan ’n gemotiveerde oordeel.
- Verbind bron met teorie: “Die uittreksel sê dat … Dit is omdat …”
- Pas die lengte by die punte aan: ’n “verduidelik” van 4 punte het ongeveer vier gekoppelde punte nodig.
Gevallestudiewenk (menslike impak, evolusie, genetika): identifiseer die probleem, die oorsaak, die gevolg en ’n oplossing. Gebruik die getalle in die bron om elke bewering te ondersteun.
Opdragwoorde
| Woord | Wat om te doen |
|---|
| Noem / Gee / Lys | Gee net die term of feit — geen verduideliking nie |
| Beskryf | Sê wat gebeur of hoe iets lyk, in volgorde |
| Verduidelik | Gee redes — gebruik “omdat”, “dus”, “wat lei tot” |
| Vergelyk / Tabuleer verskille | Gee ooreenstemmende punte vir albei (’n tabel word hier toegelaat, maar nie in die opstel nie) |
| Stel voor | Pas jou kennis op ’n nuwe situasie toe; meer as een antwoord kan aanvaar word |
| Evalueer | Weeg bewyse op en kom tot ’n oordeel |