Skip to content
Graad 12 · Diversiteit, Verandering & Kontinuïteit · Les 3

Genetika en Oorerwing

Mendel se wette verduidelik hoe eienskappe van ouers na nakomelinge oorgedra word. Bou jou eie kruisings met die Punnett-vierkant-generator en sien hoe die genotipe- en fenotipeverhoudings intyds bereken word.

Mendeliaanse genetika — sleutelwoordeskat

Gregor Mendel se eksperimente met ertjieplante het die basiese reëls van oorerwing vasgestel. Dit is noodsaaklik om hierdie terme te verstaan:

Monohibriede kruisings en die Punnett-vierkant

'n Monohibriede kruising volg die oorerwing van 'n enkele geen. 'n Punnett-vierkant is 'n rooster wat gebruik word om die moontlike genotipes (en hul waarskynlikhede) van nakomelinge uit 'n kruising tussen twee ouers te voorspel.

Uitgewerkte voorbeeld: Kruis Tt (heterosigoties lank) × Tt (heterosigoties lank), waar T = lank (dominant), t = kort (resessief). Elke ouer kan óf 'n T- óf 'n t-gameet bydra. Die resulterende nakomeling-genotipeverhouding is 1 TT : 2 Tt : 1 tt, wat 'n fenotipeverhouding van 3 lank : 1 kort gee.

Onvolledige dominansie en kodominansie

Nie alle allele toon eenvoudige dominant/resessiewe oorerwing nie:

Onvolledige dominansieKodominansie
Heterosigotiese fenotipe'n Gemengde, intermediêre fenotipeAlbei allele word volledig en afsonderlik uitgedruk
VoorbeeldRooi (RR) × Wit (WW) leeubekkie-blomme → Pienk (RW) nakomelingeMenslike ABO-bloedgroepe — allele IA en IB word albei uitgedruk in genotipe IAIB, wat bloedgroep AB gee

Geslagsgekoppelde oorerwing

Sommige gene word op die geslagschromosome (X en Y) gedra, eerder as op die ander ("outosomale") chromosome. Omdat die Y-chromosoom baie kleiner is en veel minder gene as die X-chromosoom dra, kom X-gekoppelde resessiewe toestande (soos rooi-groen kleurblindheid en hemofilie) baie meer algemeen by mans (XY) as by vroue (XX) voor — 'n man het slegs een kopie van die resessiewe alleel (op sy enkele X-chromosoom) nodig om die toestand te toon, terwyl 'n vrou twee kopieë (een op elke X-chromosoom) nodig het om aangetas te word. 'n Vrou met slegs een kopie is 'n draer — sy toon nie die toestand nie, maar kan die alleel aan haar kinders oordra.

Menslike genetiese afwykings: toestande soos hemofilie, kleurblindheid, en Downsindroom is werklike toepassings van genetika — die verstaan van oorervingspatrone help met genetiese berading en die voorspelling van die waarskynlikheid dat 'n paar se kinders 'n toestand sal erf.

Punnett-vierkant-generator

Kies elke ouer se genotipe vir 'n geen waar A = dominante alleel, a = resessiewe alleel. Die rooster en verhoudings werk intyds op.

Voorspel eers: Twee draers (Aa × Aa): watter breukdeel van hul nakomelinge sal die resessiewe eienskap toon? Toets dit dan: Stel albei ouers op Aa en lees die fenotipe-verhouding af.

Genotipeverhouding

Fenotipeverhouding

0/6
Gaan die verduidelikings hierbo na.
Beantwoord in jou oefeningboek.
Vraag 1 · (4 punte)
Definieer die volgende terme: genotipe, fenotipe, homosigoties, heterosigoties.
Vraag 2 · (4 punte)
Teken 'n Punnett-vierkant vir 'n kruising tussen twee heterosigotiese lang ertjieplante (Tt × Tt), waar T (lank) dominant is oor t (kort). Gee die genotipeverhouding en die fenotipeverhouding van die nakomelinge.
Vraag 3 · (3 punte)
Onderskei tussen onvolledige dominansie en kodominansie, en gee 'n voorbeeld van elk.
Vraag 4 · (4 punte)
Verduidelik waarom X-gekoppelde resessiewe afwykings (soos rooi-groen kleurblindheid) meer algemeen by mans as by vroue is.
Vraag 5 · (2 punte)
Verduidelik wat met 'n "draer" van 'n genetiese afwyking bedoel word.
Vraag 6 · Werklike Kruisingsdata Interpreteer (6 punte)
'n Leerder kweek 400 ertjieplante uit 'n Tt × Tt-kruising (T = lank, dominant; t = kort, resessief) en teken die fenotipe van elke plant aan:
FenotipeAantal plante waargeneem
Lank289
Kort111
Totaal400
(a) Bereken die waargenome verhouding van lang tot kort plante (as 'n desimaal, lank ÷ kort).
(b) Gee die TEORETIESE fenotipeverhouding wat vir 'n Tt × Tt-kruising verwag word, en gebruik dit om die verwagte AANTAL lang en kort plante uit 400 te bereken.
(c) Vergelyk jou antwoorde vir (a) en (b). Is die waargenome resultate redelik in ooreenstemming met Mendeliaanse oorerwing?
(d) Gee een rede waarom die waargenome getalle nie EKSAK met die teoretiese verhouding kan ooreenstem nie, al is die onderliggende genetika (en die 3:1-verhouding) korrek.