Neuronstruktuur en die senu-impuls
'n Neuron (senusel) is die basiese funksionele eenheid van die senuweestelsel, aangepas om elektriese impulse vinnig deur die liggaam te dra. Die hoofdele daarvan is:
- Dendriete — vertakkende uitgroeisels wat impulse van ander neurone ontvang en na die selliggaam toe dra.
- Selliggaam — bevat die kern en die meeste organelle.
- Akson — 'n lang vesel wat die impuls van die selliggaam af weg dra na die volgende neuron of 'n effektor (spier of klier) toe.
- Sinaps — die klein gaping tussen die akson van een neuron en die dendriet van die volgende. Wanneer 'n impuls arriveer, word chemikalieë genaamd neurotransmitters vrygestel, diffundeer oor die gaping, en veroorsaak 'n nuwe impuls in die volgende neuron.
Organisasie van die senuweestelsel
Die menslike senuweestelsel word in twee hoofdele verdeel:
- Sentrale senuweestelsel (SSS) — die brein en rugmurg; hier word inligting verwerk en response gekoördineer.
- Perifere senuweestelsel (PSS) — al die senuwees wat vanaf die SSS na die res van die liggaam vertak, en impulse na en van die SSS dra.
Die refleksboog
'n Refleksaksie is 'n vinnige, outomatiese, onwillekeurige reaksie op 'n stimulus wat geen bewustelike denke vereis nie — byvoorbeeld, om jou hand van iets warms af weg te trek. Die pad wat 'n impuls volg, word 'n refleksboog genoem:
Omdat die impuls die brein kan omseil (en eerder by die rugmurg verwerk word), is reflekse baie vinniger as response wat bewustelike besluitneming vereis.
Die oog — struktuur en die pad van lig
Die oog registreer lig en omskep dit in senu-impulse wat die brein as sig interpreteer:
- Kornea — die deursigtige voorlaag wat die meeste van die aanvanklike buiging (refraksie) van lig wat die oog binnekom, doen.
- Lens — verfyn die fokus deur lig verder te buig sodat dit presies op die retina val.
- Retina — die lig-sensitiewe laag agter in die oog, wat reseptorselle (stafies en kegeltjies) bevat wat lig in senu-impulse omskep.
- Optiese senuwee — dra hierdie impulse vanaf die retina na die brein vir interpretasie.
Akkommodasie — hoe die oog fokus
Akkommodasie is die oog se vermoë om die vorm (konveksiteit) van die lens te verander sodat beide verre en naby voorwerpe skerp op die retina gefokus kan word. Die silliêre spiere en suspensoriese ligamente werk saam om dit te doen:
| Struktuur/verandering | Fokus op 'n VERRE voorwerp | Fokus op 'n NABY voorwerp |
|---|---|---|
| Silliêre spiere | Verslap | Trek saam |
| Suspensoriese ligamente | Word stram (spanning neem toe) | Word slap (spanning neem af) |
| Lensvorm | Word minder konveks (dunner, platter) | Word meer konveks (ronder) |
| Ligrefraksie | Minder gebreek | Meer gebreek |
Die oor — gehoor en balans
Die oor het drie streke, elk met 'n ander rol:
| Streek | Sleutelstrukture & funksie |
|---|---|
| Buite-oor | Die oorlap (pinna) versamel klankgolwe en tregter dit af in die oorkanaal na die trommelvlies toe. |
| Middeloor | Die trommelvlies vibreer; drie klein beentjies (oossikels) versterk hierdie vibrasies en dra dit oor na die binne-oor. |
| Binne-oor | Die koglea skakel vibrasies om in senu-impulse (wat via die gehoorsenuwee na die brein gestuur word) vir gehoor. Die halfsirkelvormige kanale bespeur veranderinge in kopposisie en beweging, en verskaf die balanssin. |
