’n Tekenkonvensie kies
Kies op (of af) as positief en hou dit vir die hele vraag. Met op as positief is die versnelling weens swaartekrag −9,8 m·s⁻² te alle tye terwyl die bal in die lug is, of dit opbeweeg, by die top is, of afbeweeg.
Wat elke grafiek wys
| Grafiek | Gradiënt gee | Oppervlakte gee | Vorm vir vryval |
|---|
| Posisie–tyd | Snelheid | — | Parabool (kurwe) |
| Snelheid–tyd | Versnelling | Verplasing | Reguit lyn, gradiënt −9,8 m·s⁻² |
| Versnelling–tyd | — | Verandering in snelheid | Horisontale lyn by −9,8 m·s⁻² |
’n Bal wat bons
’n Bal wat op die vloer laat val word (op positief):
- Val: snelheid word meer negatief langs ’n reguit lyn met gradiënt −9,8; posisie neem af langs ’n kurwe.
- By die bons: snelheid verander byna onmiddellik van negatief na positief — op die v–t-grafiek is dit ’n byna vertikale sprong. Die terugbonsspoed is kleiner as die impakspoed as die bons onelasties is.
- Styg: snelheid neem af van sy positiewe waarde tot nul by die top, langs ’n lyn met dieselfde gradiënt (−9,8) as voorheen — die lyne is parallel.
- Versnelling–tyd: ’n horisontale lyn by −9,8 m·s⁻², onderbreek deur ’n kort, baie groot positiewe piek tydens kontak met die vloer, wanneer die vloer ’n groot opwaartse krag uitoefen.
Uitgewerkte voorbeeld: ’n bal wat laat val word
✏️ Bal van 1,8 m laat val, bons teen 4,0 m·s⁻¹ terug
1Spoed by impak: vf² = vi² + 2aΔy = 0 + 2(9,8)(1,8) → vf = 5,94 m·s⁻¹ afwaarts.
2Tyd om te val: Δt = Δv/a = 5,94 ÷ 9,8 = 0,61 s.
3Hoogte ná die bons: 0 = 4,0² − 2(9,8)Δy → Δy = 0,82 m.
4Die terugbonsspoed (4,0 m·s⁻¹) is minder as die impakspoed (5,94 m·s⁻¹), dus het kinetiese energie verlore gegaan: die bons is onelasties.
Kontrolelys vir grafieksketse: benoem albei asse met hoeveelhede en eenhede; merk bekende waardes (tye, snelhede); teken parallelle lyne vir die vryvalgedeeltes; wys hoe die snelheid by die bons van negatief na positief spring; maak die tweede piek laer as die bons onelasties is.