Materie volgens eienskappe indeel
Elke element kan geklassifiseer word as 'n metaal, 'n nie-metaal, of (in 'n paar spesiale gevalle) 'n metalloïed. Ons besluit nie hieroor deur te raai nie — ons kyk na meetbare fisiese eienskappe: hoe die element lyk, hoe dit hitte en elektrisiteit gelei, en hoe dit optree wanneer jy probeer om dit te buig, te hamer of te verhit.
Fisiese eienskap: 'n kenmerk van 'n stof wat waargeneem of gemeet kan word sonder om te verander wat die stof eintlik is — byvoorbeeld kleur, hardheid, of die vermoë om elektrisiteit te gelei.
Eienskappe van metale
- Blink glans: metale het 'n glans wanneer hulle gepoleer of vars gesny word.
- Goeie geleiers van beide hitte en elektrisiteit — elektrone beweeg vrylik daardeur.
- Pletbaar: hulle kan gehamer of tot dun plate uitgerol word sonder om te breek (dink aan aluminiumfoelie).
- Rekbaar: hulle kan tot dun drade uitgetrek word (dink aan koperdrade).
- Hoë smeltpunte (oor die algemeen) — die meeste metale is vaste stowwe by kamertemperatuur, met kwik as die bekende uitsondering.
- Klinkend: hulle maak 'n duidelike lui-geluid wanneer hulle geslaan word — dis waarom klokke van metaal gemaak word.
- Hoë digtheid — metale voel oor die algemeen swaar vir hul grootte.
Eienskappe van nie-metale
- Dowwe voorkoms — geen metaalglans nie (met die uitsondering van jodium en grafiet, wat wel 'n effense glans het).
- Swak geleiers van hitte en elektrisiteit — die meeste is goeie isoleerders. Grafiet ('n vorm van koolstof) is 'n opvallende uitsondering wat wel elektrisiteit gelei.
- Bros as vaste stof — hulle verbrysel of kraak eerder as om in vorm te buig.
- Oor die algemeen laer smelt- en kookpunte — baie nie-metale is gasse by kamertemperatuur (suurstof, stikstof, chloor).
- Lae digtheid in vergelyking met metale, oor die algemeen.
- Nie klinkend nie — hulle maak 'n dowwe plof eerder as 'n lui-geluid wanneer hulle geslaan word.
Onthou: dit is algemene neigings, nie absolute reëls nie. Wetenskap is vol interessante uitsonderings — dis deel van wat die periodieke tabel so boeiend maak om te bestudeer.
Metale en nie-metale op die periodieke tabel
Die periodieke tabel is so gerangskik dat elemente met soortgelyke eienskappe in voorspelbare streke val:
| Streek | Waar gevind | Voorbeelde |
|---|
| Metale | Links en middel van die tabel (die meerderheid van alle elemente) | Yster (Fe), Koper (Cu), Goud (Au), Aluminium (Al), Natrium (Na) |
| Nie-metale | Boonste regterhoek | Suurstof (O), Koolstof (C), Swael (S), Chloor (Cl), Stikstof (N) |
| Metalloïede | Langs die sigsag- "trap"-lyn wat metale van nie-metale skei | Silikon (Si), Boor (B), Germanium (Ge) |
Interessante ekstra: metalloïede toon eienskappe van BEIDE metale en nie-metale. Silikon, byvoorbeeld, lyk blink soos 'n metaal, maar is 'n halfgeleier (swak geleier tensy dit behandel word) — dis presies waarom dit in rekenaarskyfies gebruik word!
Alledaagse gebruike van metale
- Koper — word vir elektriese bedrading gebruik omdat dit 'n uitstekende geleier van elektrisiteit is en ook rekbaar genoeg is om tot dun drade uitgetrek te word.
- Aluminium — word vir foelie en drankblikkies gebruik omdat dit lig van gewig, pletbaar is, en korrosie weerstaan (dit vorm 'n beskermende oksiedlaag).
- Yster en staal — word in konstruksie gebruik (brûe, geboue, wapeningstawe) weens hul sterkte en hoë smeltpunt.
- Goud — word in juwele gebruik omdat dit blink is en nie dof word of korrodeer nie.
Alledaagse gebruike van nie-metale
- Suurstof — noodsaaklik vir asemhaling in lewende organismes en vir verbranding.
- Koolstof — kom in baie vorme voor: grafiet (potlood-"lood" en elektrodes), diamant (snygereedskap en juwele), en as die grondslag van alle organiese verbindings in lewende dinge.
- Swael — word gebruik om kunsmis, vuurhoutjies en swaelsuur te vervaardig.
- Chloor — word gebruik om drinkwater en swembaddens te suiwer en te ontsmet deur skadelike mikro-organismes dood te maak.
Vorentoe skakel: In Graad 9 sal jy bestudeer hoe metale en nie-metale chemies met suurstof, water en sure reageer, en die periodieke tabel gebruik om reaktiwiteitsneigings te voorspel.