Skip to content
Graad 9 · Planeet Aarde en die Ruimte · Les 4

Die Aarde se Atmosfeer

Van die lug wat ons inasem tot die aurora's aan die rand van die ruimte — verken die gelaagde kombers wat lewe op Aarde moontlik maak.

Samestelling van die Atmosfeer

Die atmosfeer is die laag gasse wat die Aarde omring, deur swaartekrag op sy plek gehou. Dit is 'n mengsel van gasse, hoofsaaklik:

Maklik om te onthou: N₂ = 78%, O₂ = 21%, res = 1% (Ar + CO₂ + ander)

Die Vier Hooflae

Die atmosfeer word in lae verdeel op grond van hoe temperatuur met hoogte verander. Temperatuur daal NIE gestadig nie — dit daal en styg afwisselend, afhangende van die laag.

LaagHoogteTemperatuurneigingSleutelkenmerke
Troposfeer0–12 kmDaal met hoogte (vanaf ~15°C tot -56°C)Alle weer vind hier plaas; bevat ~75% van die atmosferiese massa; mense woon hier
Stratosfeer12–50 kmStyg met hoogte (tot ~0°C)Bevat die osoonlaag (20–35 km); absorbeer UV-straling; straalvliegtuie vlieg hier
Mesosfeer50–80 kmDaal met hoogte (tot -90°C)Koudste laag; meeste meteore brand hier op; nagligtende wolke vorm hier
Termosfeer80–700 kmStyg skerp (tot 2 000°C+)Baie yl lug; aurora's kom hier voor; die Internasionale Ruimtestasie wentel in die laer termosfeer; radiogolwe weerkaats van hierdie laag
Wenk om die lae te onthou: Dink aan temperatuur terwyl jy styg: Af, Op, Af, Op — deur Troposfeer → Stratosfeer → Mesosfeer → Termosfeer.

Lugdruk

Lugdruk is die gewig van die lugkolom bo 'n punt. Op seevlak is lugdruk ongeveer 101 325 Pa (1 atmosfeer). Soos hoogte toeneem, is daar minder lug daarbo, sodat druk afneem. Op 12 km (bokant van die troposfeer) is druk slegs ongeveer 20% van seevlakdruk. Op 50 km is dit minder as 0,1%.

Dit is waarom vliegtuie hul kajuite onder druk moet plaas — op kruishoogte is die lug te yl om sonder hulp te asem.

Die Osoonlaag

Die osoonlaag is 'n streek in die stratosfeer (ongeveer 20–35 km hoog) waar osoon (O₃) gekonsentreer is. Osoon absorbeer die meeste van die Son se skadelike ultraviolet (UV) straling, veral UV-B- en UV-C-strale.

Die Kweekhuiseffek

Die natuurlike kweekhuiseffek hou die Aarde warm genoeg om lewe te ondersteun. Só werk dit:

Die versterkte kweekhuiseffek is die probleem: menslike aktiwiteite (die verbranding van fossielbrandstowwe, ontbossing) stel ekstra CO₂ en ander kweekhuisgasse vry, wat meer hitte as normaal vasvang en veroorsaak dat wêreldtemperature styg — globale verwarming, wat tot klimaatsverandering lei.

Belangrike onderskeid: Die natuurlike kweekhuiseffek is noodsaaklik vir lewe. Die versterkte kweekhuiseffek van ekstra mensgemaakte gasse veroorsaak gevaarlike klimaatsverandering. Moenie die twee verwar nie.

Atmosfeerlae-verkenner

Sleep die hoogtesonderingskuiwer of klik op enige laag om dit te verken. Kyk hoe 'n meteoor in die mesosfeer opbrand en aurora's in die termosfeer gloei.

Voorspel eers: Daal die temperatuur aanhoudend hoe hoër jy gaan? Toets dit dan: Sleep die hoogtesonde op deur die lae en kyk na die temperatuur.
Hoogtesondering
0 km
Sleep die skuiwer of
klik 'n laag om te verken
0/8
Gaan die verduidelikings hierbo na.
Beantwoord die volgende vrae in jou oefeningboek. Gebruik diagramme waar dit help om jou antwoord te verduidelik.
Vraag 1 · (3 punte)
Gee die persentasie-samestelling van die drie volopste gasse in die Aarde se atmosfeer. Noem vir elke gas een rol wat dit vir lewende organismes of die Aarde se sisteme speel.
Vraag 2 · (4 punte)
Teken en benoem 'n diagram van die vier hoof-atmosferiese lae. Dui vir elke laag aan: (a) die ongeveer hoogtereeks, en (b) een sleutelkenmerk of gebeurtenis wat daar plaasvind.
Vraag 3 · (3 punte)
Verduidelik waarom lugdruk met hoogte afneem. By watter ongeveer hoogte val druk tot ongeveer 20% van seevlakdruk? Waarom moet vliegtuigkajuite onder druk geplaas word?
Vraag 4 · (4 punte)
Beskryf die rol van die osoonlaag. (a) Waar in die atmosfeer word dit gevind? (b) Watter tipe straling absorbeer dit en waarom is dit belangrik? (c) Watter chemikalieë het die osoonlaag beskadig, en watter internasionale ooreenkoms is aangegaan om dit aan te spreek?
Vraag 5 · (4 punte)
Verduidelik die natuurlike kweekhuiseffek stap vir stap. Sluit in jou antwoord in: (a) noem drie kweekhuisgasse, (b) beskryf hoe hitte vasgevang word, en (c) noem wat die Aarde se gemiddelde temperatuur sonder enige kweekhuiseffek sou wees.
Vraag 6 · (3 punte)
Onderskei tussen die natuurlike kweekhuiseffek en die versterkte kweekhuiseffek. Verduidelik hoe menslike aktiwiteite tot die versterkte kweekhuiseffek bydra en gee TWEE gevolge hiervan vir die Aarde se klimaat.
Vraag 7 · (5 punte)
'n Weerstasie se hoëhoogte-sonde het die volgende lesings aangeteken terwyl dit van die grond af tot in die mesosfeer gestyg het:
Hoogte (km)01220355080
Temperatuur (°C)15-56-44-220-90
(a) Watter twee atmosferiese laaggrense lê op 12 km en 50 km? (2 punte)
(b) Beskryf die temperatuurneiging wat in die tabel tussen 12 km en 50 km getoon word, en noem die laag waarin hierdie neiging voorkom. (2 punte)
(c) Die temperatuur val redelik gestadig vanaf 0°C op 50 km tot -90°C op 80 km. Gebruik hierdie neiging om die temperatuur op 65 km (halfpad tussen 50 km en 80 km) te skat, en wys jou berekening. (1 punt)