Ontdek hoe eienskappe deur gene van ouers oorgeërf word, leer om Punnett-vierkante te lees, en ontdek hoe dominante en resessiewe allele ons eienskappe bepaal.
DNS (deoksiribonukleïensuur, DNA) is die molekule wat alle genetiese inligting in lewende organismes dra. Dit word in die kern van elke sel gestoor en het die vorm van 'n dubbelheliks — twee stringe wat om mekaar gedraai is soos 'n wenteltrap. DNS bestaan uit kleiner eenhede genaamd nukleotiede, elk met een van vier basisse: Adenien (A), Timien (T), Guanien (G) en Sitosien (C). Die volgorde van hierdie basisse vorm die genetiese kode.
DNS word opgerol en verpak in strukture genaamd chromosome, wat in die kern voorkom. Mense het 46 chromosome wat in 23 pare gerangskik is — een chromosoom in elke paar word van elke ouer oorgeërf.
'n Geen is 'n spesifieke deel van DNS wat vir 'n bepaalde eienskap kodeer — byvoorbeeld die geen wat oogkleur bepaal. Elke geen beset 'n vaste posisie (genaamd 'n lokus) op 'n chromosoom.
'n Alleel is 'n alternatiewe vorm van 'n geen. Omdat chromosome in pare voorkom, dra elke individu twee allele vir elke geen — een op elke chromosoom in die paar.
| Term | Betekenis | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Dominante alleel | Word uitgedruk selfs wanneer slegs een kopie teenwoordig is. Geskryf as 'n hoofletter. | B = bruin oë (dominant) |
| Resessiewe alleel | Word slegs uitgedruk wanneer twee kopieë teenwoordig is. Geskryf as 'n kleinletter. | b = blou oë (resessief) |
| Genotipe | Die genetiese samestelling — watter allele 'n organisme dra. | BB, Bb, of bb |
| Fenotipe | Die fisiese eienskap wat werklik uitgedruk word. | Bruin oë of blou oë |
'n Punnett-vierkant is 'n rooster wat gebruik word om die moontlike genotipes (en fenotipes) van nageslag uit 'n genetiese kruising te voorspel. Die allele van een ouer word langs die boonste kant geplaas; die allele van die ander ouer word langs die linkerkant geplaas.
Voorbeeld van 'n monohibriede kruising — Bb × Bb (heterosigotiese bruinogige ouers):
Dit beteken daar is 'n 75%-kans op bruin oë en 'n 25%-kans op blou oë by elke nakomeling.
Gregor Mendel (1822–1884) was 'n Oostenrykse monnik wat die basiese beginsels van oorerwing ontdek het deur ertjieplante versigtig te kruisbevrug en die resultate oor baie jare aan te teken. Hy het eienskappe soos saadkleur, saadvorm, planthoogte en peulkleur nagevors. Sy werk is grotendeels tydens sy leeftyd geïgnoreer, maar word nou as die grondslag van genetika erken. Sy bevindings het tot twee wette gelei: die Wet van Segregasie (allele skei wanneer gamete vorm) en die Wet van Onafhanklike Assortering (gene vir verskillende eienskappe word onafhanklik oorgeërf).
By kodominansie is geen alleel dominant of resessief nie — albei word ten volle in die fenotipe uitgedruk. Die beste voorbeeld is die ABO-bloedgroepstelsel: 'n persoon met genotipe IAIB het bloedgroep AB, wat gelyktydig beide A- en B-antigene op rooibloedselle toon.
Die geslag van 'n kind word deur die vader se sperm bepaal, nie deur die moeder se eiersel nie. Alle eiersels dra 'n X-chromosoom. Spermselle dra óf 'n X- óf 'n Y-chromosoom. As 'n spermsel met 'n Y-chromosoom die eiersel bevrug, is die nakomeling manlik (XY). As 'n spermsel met 'n X-chromosoom die eiersel bevrug, is die nakomeling vroulik (XX). Die Y-chromosoom dra die SRY-geen, wat manlike ontwikkeling in werking stel.
Nie alle eienskappe is suiwer geneties nie. Sommige eienskappe word deur die omgewing beïnvloed:
Kies ouer-genotipes en 'n eienskap. Die Punnett-vierkant word onmiddellik opgedateer en wys al die moontlike nakomeling-kombinasies met genotipe- en fenotipeverhoudings.